Βρήκαν ένα αρχαίο ανθρώπινο είδος σε σπήλαιο - Αλλά κανένα ίχνος άνδρα

Βαθιά μέσα στο σύστημα σπηλαίων Rising Star, στη Νότια Αφρική, οι επιστήμονες είχαν ήδη μπροστά τους ένα από τα πιο παράξενα παζλ της ανθρώπινης εξέλιξης. Εκεί, σε ένα δυσπρόσιτο σκοτεινό περιβάλλον, είχαν βρεθεί τα απολιθώματα του Homo naledi, ενός εξαφανισμένου συγγενή του ανθρώπου, με σώμα που συνδύαζε πρωτόγονα και πιο «ανθρώπινα» χαρακτηριστικά.

Τώρα, το μυστήριο έγινε ακόμη βαθύτερο. Μια νέα μελέτη που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Cell δείχνει ότι, από τα δόντια που αναλύθηκαν, δεν προέκυψε κανένα ανδρικό βιολογικό ίχνος. Με απλά λόγια: τα απολιθώματα που εξετάστηκαν μπορεί να ανήκαν όλα σε θηλυκά άτομα.

Αν αυτό επιβεβαιωθεί, το Rising Star δεν θα είναι απλώς το σημείο όπου γνωρίσαμε τον Homo naledi. Θα μπορούσε να είναι κάτι πολύ πιο παράξενο: ένας χώρος όπου κατέληγαν μόνο γυναίκες ή θηλυκά άτομα αυτού του αρχαίου είδους.

Τι βρήκαν στα δόντια

Η ερευνητική ομάδα ανέλυσε αρχαίες πρωτεΐνες από την αδαμαντίνη 23 δοντιών, τα οποία αντιστοιχούν σε τουλάχιστον 20 άτομα Homo naledi. Οι επιστήμονες έψαξαν για την Amelogenin-Y, μια πρωτεΐνη που συνδέεται με το χρωμόσωμα Υ και αποτελεί ένδειξη ανδρικού βιολογικού φύλου. Δεν τη βρήκαν σε κανένα από τα δείγματα.

Αντίθετα, η παρουσία πρωτεϊνών που συνδέονται με το χρωμόσωμα Χ έδειχνε ότι τα δείγματα ανήκαν πιθανότατα σε θηλυκά άτομα. Η ερμηνεία είναι εντυπωσιακή, αλλά οι ίδιοι οι ερευνητές κρατούν επιφυλάξεις: η απουσία ανδρικού δείκτη δεν σημαίνει από μόνη της απόλυτη απόδειξη ότι δεν υπήρχαν άνδρες.

Το μυστήριο μόλις απέκτησε νέα διάσταση.

Ποιος ήταν ο Homo naledi

Ο Homo naledi ανακαλύφθηκε το 2013 στο Rising Star, στην περιοχή Cradle of Humankind της Νότιας Αφρικής. Τα απολιθώματα χρονολογούνται περίπου μεταξύ 335.000 και 241.000 ετών πριν, δηλαδή σε μια περίοδο κατά την οποία στον πλανήτη υπήρχαν και άλλες ανθρώπινες μορφές, ανάμεσά τους και οι πρώτοι Homo sapiens.

Το είδος προκάλεσε από την αρχή τεράστιο ενδιαφέρον, επειδή δεν ταίριαζε εύκολα σε μια απλή εξελικτική κατηγορία. Είχε μικρό εγκέφαλο, λίγο μεγαλύτερο από εκείνον ενός χιμπαντζή, αλλά και χαρακτηριστικά που θύμιζαν περισσότερο άνθρωπο, όπως στοιχεία στα χέρια, στα πόδια και στον τρόπο που πιθανότατα περπατούσε.

Από το Rising Star έχουν ανακτηθεί περισσότερα από 1.500 απολιθώματα και περίπου 150 δόντια, καθιστώντας το ένα από τα πλουσιότερα σύνολα απολιθωμάτων εξαφανισμένου ανθρωπίνου είδους που έχουν βρεθεί στην Αφρική.

Ήταν ένας αρχαίος «γυναικείος» ταφικός χώρος;

Αυτό είναι το μεγάλο ερώτημα. Αν τα άτομα ήταν πράγματι όλα θηλυκά, τότε υπάρχουν δύο βασικές πιθανότητες.

Η πρώτη είναι πολιτισμική: ο Homo naledi ίσως είχε κάποια μορφή πρακτικής κατά την οποία τα σώματα τοποθετούνταν ή θάβονταν με βάση το φύλο. Δηλαδή, το Rising Star θα μπορούσε να ήταν ένας χώρος που προοριζόταν μόνο για θηλυκά άτομα.

Η δεύτερη είναι βιολογική: μπορεί οι αρσενικοί Homo naledi να είχαν κάποια μετάλλαξη ή διαγραφή στο γονίδιο AMELY, που παράγει τον ανδρικό δείκτη Amelogenin-Y. Σε αυτή την περίπτωση, κάποια από τα άτομα θα μπορούσαν να ήταν βιολογικά αρσενικά, αλλά τα δόντια τους να μην έφεραν το σημάδι που οι επιστήμονες χρησιμοποιούν σήμερα για την αναγνώριση του φύλου.

Γι' αυτό και οι ειδικοί δεν μιλούν ακόμη για βέβαιο «νεκροταφείο γυναικών». Μιλούν για ένα εύρημα που κάνει πιο πιθανό το σενάριο μιας έντονης ασυμμετρίας ανάμεσα σε θηλυκά και αρσενικά άτομα.

Το αμφιλεγόμενο θέμα των ταφών

Η υπόθεση γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρουσα επειδή το Rising Star έχει ήδη συνδεθεί με μια από τις πιο έντονες επιστημονικές συζητήσεις των τελευταίων ετών: αν ο Homo naledi, παρά τον μικρό του εγκέφαλο, είχε την ικανότητα να θάβει σκόπιμα τους νεκρούς του.

Η ομάδα του παλαιοανθρωπολόγου Lee Berger έχει υποστηρίξει ότι τα ευρήματα δείχνουν πιθανές ταφικές πρακτικές. Όμως άλλοι επιστήμονες έχουν εκφράσει επιφυλάξεις, ζητώντας περισσότερα στοιχεία για να αποκλειστούν φυσικές διαδικασίες που θα μπορούσαν να εξηγήσουν τη συγκέντρωση των οστών στο σπήλαιο. Το eLife έχει καταγράψει ότι η ισχύς των αποδείξεων για τις σκόπιμες ταφές αξιολογήθηκε με διαφορετικό τρόπο από κριτές, από «πειστική» έως «ελλιπή» για ορισμένους ισχυρισμούς.

Το νέο εύρημα δεν κλείνει αυτή τη διαμάχη. Δεν αποδεικνύει από μόνο του ότι υπήρχε ταφική τελετουργία. Όμως προσθέτει ένα κομμάτι που δύσκολα αγνοείται: αν στο σπήλαιο βρίσκονται σχεδόν αποκλειστικά ή αποκλειστικά θηλυκά άτομα, τότε πρέπει να εξηγηθεί γιατί.

Γιατί τα δόντια έγιναν το «κλειδί»

Σε τόσο παλιά απολιθώματα, ειδικά σε θερμά περιβάλλοντα όπως η Νότια Αφρική, το DNA συχνά δεν διατηρείται καλά. Η αδαμαντίνη των δοντιών, όμως, είναι ο σκληρότερος ιστός του ανθρώπινου σώματος και μπορεί να προστατεύσει αρχαίες πρωτεΐνες για τεράστια χρονικά διαστήματα. Γι' αυτό η παλαιοπρωτεωμική, η ανάλυση δηλαδή αρχαίων πρωτεϊνών, εξελίσσεται σε πολύτιμο εργαλείο για τη μελέτη εξαφανισμένων ειδών.

Η σημασία της νέας μελέτης δεν περιορίζεται λοιπόν στον Homo naledi. Δείχνει ότι οι επιστήμονες μπορούν πλέον να αντλούν πληροφορίες από απολιθώματα που για δεκαετίες θεωρούνταν «σιωπηλά». Ένα δόντι μπορεί να μην λέει όλη την ιστορία, αλλά μπορεί να δώσει το πρώτο καθαρό ίχνος.

Το μεγάλο μυστήριο

Αν τα άτομα του Rising Star ήταν όλα θηλυκά, τότε πού βρίσκονται οι αρσενικοί Homo naledi; Υπάρχει άλλο σημείο στο σπήλαιο ή σε γειτονικό χώρο που δεν έχει ακόμη εντοπιστεί; Υπήρχε κάποια κοινωνική ή τελετουργική διάκριση; Ή μήπως η απάντηση βρίσκεται σε μια γενετική ιδιαιτερότητα που κάνει τα αρσενικά «αόρατα» στα σημερινά τεστ;

Προς το παρόν, καμία απάντηση δεν είναι οριστική. Αλλά το Rising Star επιβεβαιώνει ξανά γιατί ο Homo naledi παραμένει ένα από τα πιο αινιγματικά κεφάλαια της ανθρώπινης εξέλιξης.